۱. مهمترین چالش روانشناختی ورزشکاران استان بوشهر چیست؟
پاسخ:اگر بخواهم یک چالش را برجسته کنم، «مدیریت فشار و حفظ عملکرد در شرایط رقابت» است. بسیاری از ورزشکاران از نظر فنی توانمندند، اما هنوز مهارتهای ذهنی لازم برای مدیریت اضطراب، تمرکز، اعتمادبهنفس و فشار مسابقه را به اندازه کافی آموزش ندیدهاند. امروز دیگر قهرمانی فقط به بدن آماده وابسته نیست؛ ذهن آماده، بخشی از آمادگی قهرمانی است.
۲. چرا برخی ورزشکاران در تمرین عملکرد بسیار خوبی دارند اما در مسابقه افت میکنند؟
پاسخ:چون تمرین و مسابقه از نظر روانشناختی دو محیط متفاوتاند. در تمرین، ورزشکار معمولاً احساس امنیت و کنترل بیشتری دارد؛ اما مسابقه با ارزیابی، تماشاگر، انتظار، حریف و پیامد نتیجه همراه است. اگر ورزشکار مهارتهای «عملکرد تحت فشار» را تمرین نکرده باشد، ممکن است توانایی واقعی خود را در مسابقه نشان ندهد. مسئله لزوماً ضعف فنی نیست؛ گاهی مشکل، انتقال توانایی از تمرین به مسابقه است.
۳. اضطراب رقابتی چه میزان میتواند بر عملکرد و نتیجه ورزشکار تأثیر بگذارد؟
پاسخ:تأثیر آن میتواند بسیار جدی باشد. البته مقداری برانگیختگی برای عملکرد لازم است، اما وقتی اضطراب از سطح بهینه عبور کند، تمرکز، تصمیمگیری، هماهنگی حرکتی و اعتمادبهنفس را مختل میکند. هدف روانشناس ورزشی حذف اضطراب نیست؛ هدف، تبدیل اضطراب از یک مانع به انرژی قابل مدیریت برای عملکرد است.
۴. فشار خانواده، مربی و محیط ورزشی چه زمانی میتواند به ورزشکار آسیب بزند؟
پاسخ:فشار زمانی آسیبزا میشود که ارزشمندی ورزشکار را به نتیجه گره بزند؛ یعنی ورزشکار احساس کند اگر برنده نشود، دیگر مورد قبول نیست. حمایت باید به ورزشکار بگوید: «برای تلاش و مسیرت ارزش قائلیم»، نه اینکه «فقط وقتی برندهای ارزش داری». ورزشکار برای رشد به حمایت نیاز دارد، نه ترس از شکست.
۵. شکست در چه شرایطی میتواند به یک آسیب روانشناختی جدی برای ورزشکار تبدیل شود؟
پاسخ:خودِ شکست معمولاً آسیبزا نیست؛ معنایی که ورزشکار به شکست میدهد تعیینکننده است. اگر شکست را اطلاعاتی برای اصلاح مسیر بداند، میتواند سکوی پیشرفت باشد. اما اگر آن را به بیارزشی، بیاستعدادی یا پایان آینده ورزشی خود تعبیر کند، میتواند به افت اعتمادبهنفس، اجتناب، فرسودگی و حتی مشکلات جدیتر منجر شود.
۶. بیشترین مراجعان مرکز از چه رشتههایی هستند و عمدتاً با چه چالشهایی مراجعه میکنند؟
پاسخ:مراجعان ما از رشتههای مختلف ورزشی بودهاند و نمیتوان یک رشته را بهعنوان تنها رشته پرتکرار معرفی کرد. مسائل شایعتر شامل اضطراب رقابتی، افت اعتمادبهنفس، افت عملکرد، تمرکز، مدیریت خشم و هیجان، بازگشت روانی پس از آسیب و فشار ناشی از انتظارات ورزشی بوده است. نکته مهم این است که روانشناسی ورزشی فقط برای ورزشکار «مشکلدار» نیست؛ برای ورزشکار حرفهای، همانند مربی بدنسازی، بخشی از فرایند ارتقای عملکرد است.
۷. مهمترین دستاورد مرکز طی سه سال فعالیت چه بوده است؟
پاسخ:به نظر من مهمترین دستاورد، نهادینه کردن نگاه روانشناختی به ورزش در بخشی از جامعه ورزشی استان بوده است. اینکه ورزشکار، مربی و مدیر ورزشی به این نتیجه برسند که آمادگی ذهنی همانند آمادگی جسمانی نیازمند آموزش و مداخله تخصصی است، دستاورد مهمی است. شکلگیری مسیر همکاری با بیش از ۱۵ هیأت و باشگاه ورزشی و سپس توسعه ساختار تخصصی روانشناسی ورزشی نیز گام مهمی در همین مسیر بوده است.
۸. استقبال هیأتها و باشگاههای ورزشی استان از خدمات روانشناسی ورزشی چگونه بوده است؟
پاسخ:در سالهای اخیر استقبال بهطور محسوسی افزایش یافته است، هرچند هنوز تا نقطه مطلوب فاصله داریم. خوشبختانه بسیاری از مدیران و مربیان به این باور رسیدهاند که روانشناس ورزشی نباید فقط زمانی وارد عمل شود که ورزشکار دچار مشکل شده است؛ روانشناس باید از مرحله آموزش و پیشگیری تا آمادهسازی برای مسابقه در کنار تیم باشد.
۹. به نظر شما مهمترین خلأ ورزش استان در حوزه سلامت روان ورزشکاران چیست؟
پاسخ:مهمترین خلأ، نبود یک نظام منسجم و مستمر سلامت روان ورزشی است. هنوز در بسیاری از موارد خدمات روانشناختی مقطعی و وابسته به زمان مسابقه است. ما نیاز داریم سلامت روان از استعدادیابی و آموزش پایه تا ورزش قهرمانی، آسیب ورزشی و حتی دوران پس از بازنشستگی ورزشی، بهصورت یک فرایند پیوسته دیده شود.
۱۰. نگرانکنندهترین مسئلهای که طی سه سال فعالیت در وضعیت روانی ورزشکاران مشاهده کردهاید چیست؟
پاسخ:شاید نگرانکنندهترین مسئله این باشد که بعضی ورزشکاران سالها فشار روانی را تحمل میکنند اما آن را بخشی طبیعی از قهرمانی میدانند. گاهی پشت یک افت عملکرد، یک شکست یا حتی یک رفتار پرخاشگرانه، فرسودگی، اضطراب یا فشار روانی حلنشدهای وجود دارد که دیده نشده است. ورزشکار قهرمان هم انسان است؛ مدال نباید باعث شود سلامت روان او فراموش شود.
۱۱. درباره کتاب «روانشناسی ورزشی» که بهتازگی منتشر کردهاید، توضیح میدهید؟
پاسخ:این کتاب حاصل سالها مطالعه، تجربه دانشگاهی و کار عملی در حوزه ورزش و روانشناسی است و تلاش کردهام روانشناسی ورزشی را از یک بحث صرفاً نظری به حوزهای کاربردی برای ورزشکار، مربی و سایر عوامل ورزش نزدیک کنم. هدف اصلی کتاب این است که نشان دهد عملکرد ورزشی فقط محصول قدرت عضلات نیست؛ تمرکز، انگیزش، هیجان، اعتمادبهنفس، تصمیمگیری و آمادگی ذهنی نیز باید مانند بدن تمرین داده شوند.
۱۲. اگر در پایان نکته یا پیشنهادی برای ورزش استان داشته باشید، چه میگویید؟
پاسخ:پیشنهاد من این است که سلامت روان را از حاشیه ورزش به متن ورزش بیاوریم. همانطور که برای آمادگی جسمانی مربی تخصصی داریم، برای آمادگی روانی نیز باید متخصص داشته باشیم.
اگر میخواهیم ورزشکار بوشهری فقط قهرمان امروز نباشد، بلکه قهرمانی سالم، پایدار و ماندگار باشد، باید از ذهن او همانقدر مراقبت کنیم که از بدنش.
در پایان، لازم میدانم صمیمانه از مدیرکل محترم ورزش و جوانان استان بوشهر، آقای کشتکار، و معاون ورزش این اداره کل آقای مهدی بهرامزاده، بهخاطر حمایتها، اعتماد و همراهی ارزشمندشان در مسیر توسعه روانشناسی ورزشی استان صمیمانه تشکر و قدردانی کنم.
همچنین از رییس هیأت پزشکی ورزشی استان، آقای دکتر برجویی فرد، و دبیر هیأت، آقای بهزادی، که در شکلگیری و توسعه ساختار تخصصی روانشناسی ورزشی و ایجاد این ظرفیت جدید در جنوب کشور همراه و حامی این مسیر بودند، سپاسگزارم.
اعتقاد من این است که آینده ورزش حرفهای، آیندهای است که در آن بدن و ذهن در کنار یکدیگر قهرمان میشوند.
دکتر عباس حمزوی رییس کمیته روانشناسی هیات پزشکی ورزشی استان بوشهر