به گزارش روابط عمومی هیات پزشکی ورزشی استان تهران، سلامت کبد نقش مهمی در عملکرد جسمانی ورزشکار دارد. این عضو در تنظیم سوخت‌وساز مواد غذایی، ذخیره انرژی، دفع مواد زائد و پردازش بسیاری از داروها و مکمل‌ها مشارکت می‌کند؛ بنابراین ابتلا به بیماری‌های کبدی می‌تواند بر توان تمرینی، بازسازی بدن، سطح انرژی و سلامت عمومی ورزشکار تأثیر بگذارد.
هپاتیت چیست؟
هپاتیت به معنای التهاب کبد است و می‌تواند بر اثر عفونت‌های ویروسی، مصرف برخی داروها و مکمل‌ها، مواد سمی، اختلالات خودایمنی یا بیماری‌های متابولیک ایجاد شود. مهم‌ترین انواع ویروسی آن با حروف A، B، C، D و E شناخته می‌شوند.
هپاتیت‌های A و E بیشتر از طریق آب و غذای آلوده منتقل می‌شوند؛ درحالی‌که هپاتیت‌های B و C عمدتاً با خون و برخی مایعات بدن ارتباط دارند. هپاتیت D نیز تنها در افرادی ایجاد می‌شود که به هپاتیت B مبتلا باشند.
چرا هپاتیت برای ورزشکاران اهمیت دارد؟
ابتلا به هپاتیت ممکن است موجب خستگی، ضعف، کاهش اشتها، درد عضلانی، ناراحتی شکمی و افت توانایی انجام تمرین شود. برخی مبتلایان نیز برای مدت طولانی علامت مشخصی ندارند و تنها از طریق آزمایش از بیماری خود مطلع می‌شوند.
هپاتیت‌های مزمن B و C در صورت تشخیص‌ندادن یا درمان‌نشدن می‌توانند به آسیب جدی کبد، سیروز و سرطان کبد منجر شوند. به همین دلیل، توجه به عوامل خطر و مراجعه به پزشک در صورت سابقه تماس با خون یا مشاهده علائم مشکوک اهمیت زیادی دارد.
نشانه‌هایی که نباید نادیده گرفته شوند
علائم هپاتیت بسته به نوع و مرحله بیماری متفاوت است، اما ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- خستگی و ضعف غیرمعمول
- کاهش اشتها
- تهوع یا استفراغ
- تب
- درد عضلات و مفاصل
- احساس ناراحتی در قسمت راست و بالای شکم
- تیره‌شدن رنگ ادرار
- زردی پوست یا سفیدی چشم‌ها
خستگی مداوم یا افت ناگهانی عملکرد ورزشی دلایل متعددی دارد و الزاماً نشانه هپاتیت نیست؛ اما اگر با زردی، ادرار تیره، کاهش اشتها یا درد شکمی همراه باشد، باید فعالیت ورزشی متوقف و ارزیابی پزشکی انجام شود.
پیشگیری در محیط‌های ورزشی
هپاتیت B و C از طریق عرق‌کردن، دست‌دادن، در آغوش گرفتن، تمرین در کنار فرد مبتلا یا استفاده از وسایل معمول ورزشی منتقل نمی‌شوند. بنابراین ابتلای ورزشکار نباید به طرد او از تیم یا ایجاد رفتارهای تبعیض‌آمیز منجر شود.
بااین‌حال، در ورزش‌های پربرخورد که احتمال ایجاد زخم و خونریزی وجود دارد، رعایت این نکات ضروری است:
- پوشاندن فوری زخم‌های باز ورزشکار
- توقف موقت حضور ورزشکار خونریزی‌دهنده تا کنترل کامل خونریزی
- استفاده امدادگران و کادر پزشکی از دستکش هنگام تماس با خون
- پاک‌سازی اصولی سطوح و تجهیزات آلوده به خون
- خودداری از استفاده مشترک از تیغ، مسواک، ناخن‌گیر و وسایل شخصی
- استفاده از تجهیزات استریل برای تزریق، خال‌کوبی، حجامت یا سوراخ‌کردن بدن
استفاده مشترک از سرنگ یا تزریق غیربهداشتی داروهای نیروزا نیز می‌تواند خطر انتقال عفونت‌های منتقله از راه خون، از جمله هپاتیت B و C، را افزایش دهد.
واکسیناسیون؛ محافظت مؤثر در برابر هپاتیت B
واکسن مؤثر و ایمنی برای پیشگیری از هپاتیت B وجود دارد. تکمیل واکسیناسیون مطابق برنامه ملی، به‌ویژه برای افرادی که به دلیل فعالیت حرفه‌ای یا شرایط خاص با خون تماس دارند، اهمیت فراوانی دارد. واکسیناسیون هپاتیت B به‌طور غیرمستقیم از هپاتیت D نیز پیشگیری می‌کند.
در مقابل، هنوز واکسنی برای هپاتیت C وجود ندارد؛ اما این بیماری با داروهای ضدویروسی قابل‌درمان است و تشخیص زودهنگام می‌تواند از آسیب‌های جدی کبد جلوگیری کند.
ورزش در مبتلایان به هپاتیت
ابتلا به هپاتیت به معنای ممنوعیت همیشگی ورزش نیست. تصمیم درباره ادامه تمرین باید با توجه به نوع بیماری، مرحله التهاب کبد، علائم فرد، نتایج آزمایش‌ها و نظر پزشک اتخاذ شود.
در دوره حاد بیماری یا هنگام بروز تب، ضعف شدید، زردی، تهوع و بی‌اشتهایی، تمرین سنگین توصیه نمی‌شود و بدن به استراحت و مراقبت پزشکی نیاز دارد. پس از کنترل بیماری، بازگشت به ورزش باید تدریجی و متناسب با توان جسمانی فرد انجام شود.
در مبتلایان به هپاتیت مزمن نیز فعالیت بدنی منظم و متناسب می‌تواند به کنترل وزن، حفظ توده عضلانی و بهبود کیفیت زندگی کمک کند؛ اما برنامه تمرینی باید براساس وضعیت کبد و شرایط فردی طراحی شود. ورزشکار نباید برای بازگشت سریع به سطح قبلی، شدت تمرین را بدون نظر متخصص افزایش دهد.
هشدار درباره مصرف خودسرانه مکمل‌ها
مصرف بی‌رویه داروها، مکمل‌های بدنسازی و فرآورده‌های گیاهی ناشناخته می‌تواند به کبد آسیب برساند. برخی محصولات غیرمجاز ممکن است حاوی ترکیبات اعلام‌نشده، هورمون‌ها یا مواد سمی برای کبد باشند.
ورزشکاران، به‌خصوص افراد مبتلا به هپاتیت یا دارای نتایج غیرطبیعی آزمایش‌های کبدی، باید پیش از مصرف هر نوع مکمل با پزشک یا متخصص تغذیه ورزشی مشورت کنند. عنوان «گیاهی» یا «طبیعی» تضمین‌کننده بی‌خطر بودن یک محصول نیست.
نقش پزشکی ورزشی
پزشکی ورزشی می‌تواند در شناسایی علائم هشداردهنده، بررسی سابقه مصرف دارو و مکمل، ارجاع ورزشکار برای آزمایش‌های لازم و طراحی برنامه ایمن بازگشت به تمرین نقش مؤثری داشته باشد.
همچنین آموزش مربیان، پزشکیاران و ورزشکاران درباره کنترل خونریزی، رعایت اصول بهداشتی و پیشگیری از انتقال عفونت در محیط‌های ورزشی، بخشی مهم از اقدامات پیشگیرانه محسوب می‌شود.
پیام هفته ملی اطلاع‌رسانی هپاتیت
حفظ سلامت کبد، بخشی جدایی‌ناپذیر از سلامت و عملکرد ورزشکار است. واکسیناسیون هپاتیت B، رعایت اصول ایمنی در مواجهه با خون، خودداری از مصرف خودسرانه دارو و مکمل، انجام آزمایش در افراد در معرض خطر و پیگیری درمان، مهم‌ترین راه‌های پیشگیری از پیامدهای این بیماری هستند.
آگاهی و تشخیص زودهنگام، هم از سلامت ورزشکار محافظت می‌کند و هم زمینه ادامه ایمن فعالیت‌های ورزشی را فراهم می‌سازد.