دیابت، فشارخون، چاقی، بیماری‌های قلبی‌عروقی، بیماری‌های ارثی، برخی عفونت‌ها، انسدادهای ادراری و مصرف بی‌رویه داروهای آسیب‌رسان به کلیه مانند مسکن ها نیز می‌توانند در ایجاد یا پیشرفت بیماری نقش داشته باشند.

پیشگیری از بیماری کلیوی و جلوگیری از پیشرفت آن، تنها به مصرف دارو محدود نمی‌شود. درمان مناسب بیماری‌های زمینه‌ای، اصلاح تغذیه، فعالیت بدنی منظم و درمان چاقی و پرهیز از مصرف خودسرانه داروها، همگی در حفظ عملکرد کلیه نقش دارند.

فعالیت بدنی منظم یکی از مهم‌ترین ابزارهای پیشگیری و کنترل بیماری‌های مزمن است. ورزش با کمک به کنترل فشارخون، بهبود حساسیت به انسولین، تنظیم وزن، کاهش التهاب و بهبود سلامت قلب و عروق، می‌تواند به‌طور غیرمستقیم از کلیه‌ها محافظت کند. در افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه، ورزش منظم همچنین به حفظ قدرت عضلات، بهبود تعادل و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره، کاهش خستگی و ارتقای کیفیت زندگی کمک می‌کند.

بر اساس راهنمای KDIGO سال ۲۰۲۴، افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه در صورت نداشتن منع پزشکی باید در مجموع به حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته، یا به میزانی متناسب با توان قلبی و جسمی خود، برسند. کاهش زمان بی‌تحرکی نیز اهمیت دارد. شروع ورزش باید تدریجی باشد و شدت و مدت آن بر اساس سن، توان جسمی، بیماری‌های همراه و وضعیت کلیه تنظیم شود.

ترکیبی از سه نوع فعالیت می‌تواند برای این بیماران مفید باشد:

-فعالیت هوازی مانند پیاده‌روی، دوچرخه ثابت و شنا در شرایط مناسب. این فعالیت‌ها به سلامت قلب و عروق و افزایش استقامت کمک می‌کنند.

- تمرینات قدرتی مانند تمرین با کش‌های ورزشی، وزنه‌های سبک و حرکات متناسب با وزن بدن. این تمرینات به حفظ توده عضلانی و پیشگیری از ضعف عضلات کمک می‌کنند.

- تمرینات انعطاف‌پذیری و تعادل مانند حرکات کششی و تمرینات تعادلی که به حفظ تحرک و کاهش خطر زمین‌خوردن کمک می‌کنند.

شرایط محیطی در انتخاب زمان و محل ورزش اهمیت زیادی دارد؛ به‌خصوص در بیماران کلیوی که ممکن است توانایی تنظیم مایعات و الکترولیت‌ها در بدن آن‌ها محدود شده باشد. در هوای گرم و مرطوب، تعریق بیشتر می‌تواند به کاهش حجم مایعات بدن، افت فشارخون و در شرایط شدید به آسیب حاد کلیه منجر شود. از طرف دیگر، فعالیت شدید در گرمای زیاد خطر گرمازدگی و آسیب عضلانی (رابدومیولیز) را افزایش می‌دهد.

باید توجه داشت که توصیه عمومی به نوشیدن آب بیشتر، برای همه بیماران کلیوی مناسب نیست. بعضی بیماران، به‌ویژه افراد تحت دیالیز یا مبتلا به نارسایی پیشرفته کلیه، محدودیت دریافت مایعات دارند. این افراد نباید برای جبران تعریق، بدون نظر تیم درمانی مقدار مایعات مصرفی خود را افزایش دهند. برنامه دریافت مایعات باید بر اساس وضعیت کلیه، میزان ادرار، وزن بین دو جلسه دیالیز و شرایط قلبی تنظیم شود.

ورزش در بیماران همودیالیزی

بیماران همودیالیزی بیش از بسیاری از افراد در معرض کاهش توان عضلانی، خستگی، ضعف جسمانی و محدودیت فعالیت‌های روزمره قرار دارند. به همین دلیل، فعالیت بدنی متناسب می‌تواند نقش مهمی در حفظ استقلال و بهبود کیفیت زندگی آن‌ها داشته باشد. پیاده‌روی، دوچرخه ثابت، تمرینات سبک قدرتی و حرکات کششی از فعالیت‌های مناسب هستند؛ البته برنامه باید با توجه به وضعیت قلبی، فشارخون، کم‌خونی، وضعیت تغذیه و شرایط عمومی بیمار تنظیم شود. زمان ورزش باید با توجه به وضعیت جسمی بیمار و برنامه دیالیز انتخاب شود:

- روزهای بدون دیالیز: برای بسیاری از بیماران، زمان مناسبی برای پیاده‌روی و تمرینات سبک تا متوسط است. بهتر است فعالیت در زمانی انجام شود که بیمار احساس انرژی و توان کافی دارد.

- روز دیالیز: در صورت پایداری وضعیت بیمار و تأیید تیم درمان، امکان ورزش در حین دیالیز وجود دارد. دوچرخه ثابت و تمرینات سبک اندام تحتانی از گزینه‌های رایج هستند. معمولاً ورزش پس از گذشت حدود ۳۰ دقیقه از شروع دیالیز و در شرایط پایدار بیمار انجام می‌شود؛ مدت و شدت آن باید با نظارت تیم درمان تعیین شود.

- بلافاصله پس از دیالیز: به دلیل احتمال افت فشارخون، خستگی و تغییرات حجم مایعات بدن، انجام ورزش متوسط یا شدید بلافاصله پس از پایان دیالیز توصیه نمی‌شود. در صورت تمایل به فعالیت، بهتر است ابتدا استراحت کافی صورت گیرد و سپس با توجه به حال عمومی بیمار، فعالیت بسیار سبک انجام شود.

- روز قبل از دیالیز: اگر بیمار از نظر فشارخون، وزن، تنگی نفس و وضعیت عمومی پایدار باشد، پیاده‌روی و فعالیت سبک تا متوسط معمولاً امکان‌پذیر است. با این حال، در بیمارانی که دچار اضافه‌بار مایعات، تنگی نفس، ضعف شدید یا علائم قلبی هستند، ابتدا باید وضعیت پزشکی بررسی شود.

در مجموع، شواهد از فعالیت بدنی در روزهای غیردیالیز و همچنین ورزش کنترل‌شده در حین دیالیز حمایت می‌کنند. هیچ برنامه زمانی واحدی برای همه بیماران مناسب نیست و تحمل فردی و وضعیت همودینامیک اهمیت بیشتری از یک زمان‌بندی ثابت دارد.

بسیاری از بیماران همودیالیزی دارای فیستول شریانی‌وریدی (AV Fistula) یا گرافت عروقی هستند. مراقبت از این راه دسترسی، بخش مهمی از برنامه ورزشی آن‌هاست. از وارد کردن فشار مستقیم، ضربه یا اصطکاک شدید به محل فیستول خودداری شود. از حمل وزنه‌های سنگین یا انجام حرکاتی که فشار قابل‌توجه و کنترل‌نشده‌ای به بازوی دارای فیستول وارد می‌کنند، پرهیز شود. هنگام انجام تمرینات قدرتی، می‌توان از عضلات و اندام‌هایی استفاده کرد که فشار مستقیمی به محل دسترسی عروقی وارد نمی‌کنند؛ برای مثال، تمرینات اندام تحتانی و تمرینات سبک متناسب با شرایط بیمار.

بیمار باید از وارد کردن فشار طولانی‌مدت به بازوی دارای فیستول، مانند خوابیدن روی آن یا بستن لباس و وسایل تنگ، خودداری کند. در صورت خونریزی غیرمعمول، تورم، درد، قرمزی، تغییر رنگ دست یا کاهش و قطع لرزش طبیعی فیستول، باید موضوع سریعاً به تیم درمان اطلاع داده شود. این توصیه‌ها به معنای ممنوعیت مطلق استفاده از بازوی دارای فیستول نیست. نوع و شدت تمرینات اندام فوقانی باید با توجه به وضعیت فیستول، زمان ایجاد آن و نظر تیم درمان تعیین شود.

بیماران تحت دیالیز صفاقی نیز می‌توانند از فعالیت بدنی منظم بهره‌مند شوند. پیاده‌روی، دوچرخه ثابت و تمرینات سبک قدرتی معمولاً از گزینه‌های مناسب هستند. در انتخاب تمرین باید به محل کاتتر، وضعیت دیواره شکم و احتمال فتق توجه شود. حرکاتی که فشار داخل شکم را به‌طور قابل‌توجه افزایش می‌دهند، به‌ویژه در افراد دارای فتق یا نشت مایع، باید با احتیاط و پس از مشورت با تیم درمان انجام شوند. زمان ورزش نسبت به پر یا خالی بودن حفره شکم نیز می‌تواند بر اساس راحتی بیمار و توصیه تیم دیالیز تنظیم شود.

ورزش پس از پیوند کلیه

پیوند کلیه فرصتی برای بازگشت به زندگی فعال‌تر فراهم می‌کند، اما ورزش باید متناسب با مرحله بهبودی و شرایط بیمار باشد. در هفته‌های نخست پس از جراحی، پیاده‌روی آرام و افزایش تدریجی فعالیت توصیه می‌شود. با بهبود زخم و تأیید تیم پیوند، می‌توان به‌تدریج تمرینات هوازی و قدرتی را آغاز کرد. در بسیاری از بیماران، بازگشت به ورزش با شدت متوسط حدود ۶ تا ۸ هفته پس از جراحی امکان‌پذیر است؛ اما این زمان به شرایط فرد و روند ترمیم بستگی دارد.

ورزش‌هایی مانند پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری، شنا پس از ترمیم کامل زخم و تمرینات مقاومتی کنترل‌شده می‌توانند مفید باشند. ورزش‌های برخوردی و پرخطر، مانند ورزش‌های رزمی یا فعالیت‌هایی که احتمال ضربه مستقیم به ناحیه پیوند دارند، باید با احتیاط ویژه بررسی شوند.

ورزش؛ فراتر از سلامت جسمانی

اهمیت ورزش فقط به کاهش وزن، کنترل قند خون یا بهبود عملکرد قلب و کلیه محدود نمی‌شود. فعالیت بدنی منظم می‌تواند به کاهش اضطراب و افسردگی، بهبود خواب، افزایش اعتمادبه‌نفس و حفظ استقلال فرد کمک کند.

برای بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن، حضور در فعالیت‌های ورزشی گروهی می‌تواند فرصت ارتباط اجتماعی، تعامل با دیگران و مشارکت دوباره در زندگی خانوادگی و اجتماعی را فراهم کند. این جنبه از ورزش به‌ویژه برای افرادی که به دلیل بیماری یا درمان‌های طولانی‌مدت، بخشی از فعالیت‌های اجتماعی خود را از دست داده‌اند، اهمیت دارد.

ورزش برای همه افراد اهمیت دارد؛ اما یک برنامه ورزشی یکسان برای همه مناسب نیست. فرد سالم، فرد مبتلا به بیماری مزمن کلیه، بیمار همودیالیزی و فردی که پیوند کلیه انجام داده است، هرکدام به برنامه‌ای متناسب با وضعیت جسمانی و شرایط درمانی خود نیاز دارند. پیام اصلی این است که بیماری مزمن نباید به معنای کنار گذاشتن فعالیت و زندگی اجتماعی باشد. حتی فعالیت‌های ساده‌ای مانند پیاده‌روی کوتاه، تمرینات سبک در خانه یا ورزش گروهی متناسب با توان فرد می‌توانند ارزشمند باشند.

هدف ما فقط افزایش طول عمر بیماران نیست؛ بلکه کمک به بهتر زندگی کردن آن‌هاست. زندگی باکیفیت‌تر، حفظ استقلال، سلامت روان و حضور فعال در خانواده و جامعه، بخش مهمی از اهداف مراقبت پزشکی هستند.

مرتضی فلاح کرکان، متخصص جراحی کلیه و مجاری ادراری، فلوشیپ پیوند کلیه، هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی گیلان و عضو هیات رییسه فدراسیون پزشکی ورزشی