ده علامت هشدار کمبود انرژی در ورزشکاران
۱. خستگی مداوم و غیرمعمول
۲. افت تدریجی عملکرد ورزشی
۳. ریکاوری طولانی‌تر از حد معمول
۴. اختلال قاعدگی در زنان
۵. کاهش میل جنسی یا علائم اختلال هورمونی
۶. آسیب‌های استرسی استخوان یا درد استخوانی مکرر
۷. بیماری‌ها یا عفونت‌های مکرر
۸. احساس سرمای غیرمعمول
۹. تغییرات خلقی، تمرکز یا کیفیت خواب
۱۰. محدودیت شدید غذایی، حذف وعده‌ها یا نگرانی افراطی درباره وزن
این علائم ابزار تشخیص نیستند. وجود حتی یک علامت مهم، مانند شکستگی استرسی پرخطر یا اختلال جدی خوردن، می‌تواند نیازمند ارزیابی فوری باشد؛ در حالی که چند علامت خفیف ممکن است علت دیگری داشته باشند.
آیا آزمایش خون می‌تواند REDs را مشخص کند؟
هیچ آزمایش منفردی برای تشخیص قطعی REDs وجود ندارد.
مرور علمی Dvořáková و همکاران در سال ۲۰۲۴ نشان داد که پژوهش‌ها از نشانگرهای متنوعی استفاده کرده‌اند و هنوز استانداردسازی روش‌های تشخیصی ضروری است.
در ارزیابی بالینی ممکن است شاخص‌های زیر مورد توجه قرار گیرند:
| شاخص |
کاربرد احتمالی |
محدودیت |
| T۳ |
بررسی سازگاری متابولیک با کمبود انرژی |
تحت تأثیر عوامل دیگر نیز قرار می‌گیرد |
| تستوسترون در مردان |
بررسی وضعیت محور تولیدمثل |
به زمان نمونه‌گیری و شرایط فرد وابسته است |
| هورمون‌های تولیدمثلی در زنان |
بررسی علل اختلال قاعدگی |
تفسیر به چرخه قاعدگی و داروها وابسته است |
| تراکم معدنی استخوان (BMD) |
ارزیابی سلامت استخوان |
به سن، جنس و سابقه ورزشی وابسته است |
| آهن و فریتین |
بررسی کمبود آهن و علل خستگی |
شاخص اختصاصی REDs نیست |
پزشک ممکن است بر اساس شرایط فرد، آزمایش‌های دیگری نیز درخواست کند. نتایج باید همراه با معاینه و سابقه بالینی تفسیر شوند.
الگوریتم عملی برای مربیان؛ از مشاهده تا ارجاع
مربی می‌تواند نقش بسیار مهمی در شناسایی زودهنگام ورزشکار در معرض خطر داشته باشد، بدون آنکه مسئولیت تشخیص پزشکی را بر عهده بگیرد.
گام اول: مشاهده تغییرات
خستگی پایدار، افت عملکرد، آسیب‌های مکرر، محدودیت غذایی یا تغییرات رفتاری را جدی بگیرید.
گام دوم: گفت‌وگوی محرمانه و محترمانه
درباره وضعیت تغذیه، حجم تمرین، ریکاوری و سلامت عمومی سؤال کنید. از قضاوت درباره ظاهر یا وزن ورزشکار خودداری کنید.
گام سوم: ارجاع تخصصی
در صورت وجود علائم نگران‌کننده، ورزشکار را به پزشک پزشکی ورزشی و متخصص تغذیه ورزشی ارجاع دهید.
گام چهارم: ارزیابی بالینی
تیم درمانی درباره نیاز به آزمایش‌ها، بررسی سلامت استخوان، ارزیابی روان‌شناختی و سایر اقدامات تصمیم می‌گیرد.
گام پنجم: تعیین وضعیت تمرین
ادامه، کاهش یا توقف فعالیت ورزشی بر اساس شدت خطر و تصمیم پزشکی تعیین می‌شود.
گام ششم: پیگیری
روند اصلاح تغذیه، وضعیت سلامت و تحمل تمرین به‌صورت منظم ارزیابی می‌شود.
اگر ورزشکار دچار غش، علائم قلبی، ناپایداری پزشکی، اختلال خوردن شدید یا آسیب استخوانی پرخطر باشد، ارزیابی پزشکی فوری ضرورت دارد.
درمان REDs؛ اصلاح علت اصلی، نه فقط علائم
هدف اصلی درمان، اصلاح دسترسی انرژی و رسیدگی به پیامدهای ایجادشده است. درمان باید فردمحور باشد و ممکن است شامل اقدامات زیر شود:
اصلاح تغذیه: افزایش انرژی دریافتی متناسب با نیاز بدن، تنظیم کربوهیدرات و سایر درشت‌مغذی‌ها و اصلاح رفتارهای محدودکننده غذایی.
تعدیل بار تمرین: کاهش موقت شدت یا حجم تمرین در مواردی که ادامه بار فعلی مانع بهبود می‌شود.
درمان مشکلات همراه: رسیدگی به کمبودهای تغذیه‌ای، اختلالات هورمونی، آسیب‌های استخوانی یا مشکلات سلامت روان.
حمایت روان‌شناختی: استفاده از مشاوره یا درمان تخصصی در صورت وجود اختلالات خوردن، اضطراب مرتبط با وزن یا رفتارهای غذایی ناسالم.
پایش بالینی: بررسی دوره‌ای علائم، وضعیت تغذیه، سلامت استخوان و توانایی تحمل تمرین.
هیچ مقدار ثابت و واحدی برای افزایش کالری یا مدت درمان وجود ندارد که برای تمام ورزشکاران مناسب باشد. برنامه درمانی باید بر اساس وضعیت فرد، شدت اختلال و پاسخ به مداخله تنظیم شود.
نتیجه‌گیری
کمبود انرژی پنهان یکی از چالش‌های مهم پزشکی ورزشی است؛ زیرا ممکن است در ورزشکاری رخ دهد که از نظر ظاهری سالم و آماده به نظر می‌رسد.
دسترسی انرژی پایین طولانی‌مدت و مشکل‌ساز می‌تواند عملکرد هورمونی، سلامت استخوان، متابولیسم، ریکاوری و توانایی تمرین را تحت تأثیر قرار دهد و به REDs منجر شود.
تشخیص این وضعیت نیازمند بررسی مجموعه‌ای از علائم و شاخص‌های بالینی است؛ نه فقط وزن، درصد چربی، یک آزمایش خون یا یک عدد محاسبه‌شده برای دسترسی انرژی.
پیشگیری و درمان مؤثر نیز به همکاری ورزشکار، مربی، پزشک، متخصص تغذیه و در صورت نیاز متخصص سلامت روان وابسته است.
پیام نهایی روشن است: ورزشکار برای پیشرفت تنها به تمرین بیشتر نیاز ندارد؛ بلکه باید انرژی کافی برای تمرین، ریکاوری، سلامت و سازگاری با تمرین در اختیار داشته باشد.
دکتر محمد مهرتاش- مسئول کمیته تغذیه هیأت پزشکی ورزشی استان کرمان