بیماری‌های قلبی‌عروقی همچنان مهم‌ترین علت مرگ در جهان محسوب می‌شوند. بر اساس آخرین گزارش سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۹.۸ میلیون نفر بر اثر بیماری‌های قلبی‌عروقی جان خود را از دست داده‌اند؛ رقمی معادل حدود ۳۲ درصد کل مرگ‌های جهان. حدود ۸۵ درصد این مرگ‌ها نیز ناشی از سکته قلبی و سکته مغزی بوده است.

با وجود این آمار قابل توجه، بخش مهمی از بیماری‌های قلبی‌عروقی با اصلاح عوامل خطر قابل پیشگیری است. مصرف دخانیات، کم‌تحرکی، تغذیه ناسالم، مصرف بیش از اندازه نمک، اضافه‌وزن و چاقی و برخی الگوهای ناسالم زندگی، خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی را افزایش می‌دهند. فشار خون بالا، افزایش قند خون و اختلال چربی‌های خون نیز از مهم‌ترین عوامل خطری هستند که شناسایی و کنترل به‌موقع آنها می‌تواند در پیشگیری از عوارض قلبی نقش مهمی داشته باشد.

ورزش؛ یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌ها برای سلامت قلب

فعالیت بدنی منظم یکی از مؤثرترین راهکارهای حفظ سلامت قلب و عروق است. ورزش منظم علاوه بر کمک به کنترل وزن، می‌تواند در کنترل فشار خون و عوامل متابولیک و ارتقای آمادگی قلبی ـ تنفسی نقش داشته باشد و خطر ابتلا به بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر، از جمله بیماری‌های قلبی‌عروقی را کاهش دهد.

سازمان جهانی بهداشت به بزرگسالان توصیه می‌کند در طول هفته دست‌کم ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط یا ۷۵ تا ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی شدید داشته باشند؛ یا ترکیبی معادل از این دو نوع فعالیت را انجام دهند. انجام تمرینات تقویت‌کننده عضلات در حداقل دو روز هفته نیز توصیه شده است.

پیاده‌روی تند، دوچرخه‌سواری، شنا و بسیاری از فعالیت‌های ورزشی هوازی، در صورتی که متناسب با وضعیت جسمانی فرد انجام شوند، می‌توانند بخشی از یک سبک زندگی فعال و دوستدار قلب باشند. اما یک نکته اساسی را نباید فراموش کرد: ورزش زمانی بیشترین فایده را دارد که ایمن، متناسب و اصولی باشد.

آیا هر فردی می‌تواند بدون ارزیابی، ورزش شدید را آغاز کند؟

برای بسیاری از افراد سالم، افزایش تدریجی فعالیت بدنی اقدامی مفید است؛ اما شرایط همه افراد یکسان نیست. افرادی که سابقه بیماری قلبی، فشار خون بالا، دیابت یا سایر عوامل خطر قلبی‌عروقی دارند، افرادی که مدت طولانی کم‌تحرک بوده‌اند و کسانی که هنگام فعالیت بدنی دچار علائم غیرعادی می‌شوند، نباید بدون توجه به شرایط جسمانی خود وارد تمرینات شدید شوند.

در چنین شرایطی، ارزیابی پزشکی و تعیین سطح مناسب فعالیت بدنی می‌تواند به شناسایی عوامل خطر و انتخاب شیوه ایمن‌تر ورزش کمک کند. در پزشکی ورزشی نیز هدف تنها درمان آسیب‌های ورزشی نیست؛ بلکه پیشگیری، ارزیابی آمادگی فرد برای فعالیت و کمک به انجام ورزش ایمن از ارکان مهم این حوزه محسوب می‌شود.

این نشانه‌ها هنگام ورزش نباید نادیده گرفته شوند

احساس خستگی طبیعی پس از فعالیت ورزشی با علائم هشدار قلبی تفاوت دارد. بروز برخی نشانه‌ها هنگام ورزش یا پس از آن نیازمند توجه فوری است؛ از جمله:

درد، فشار، سنگینی یا احساس ناراحتی در قفسه سینه؛

انتشار درد یا ناراحتی به یک یا هر دو بازو، پشت، گردن یا فک؛

تنگی نفس غیرمعمول، به‌ویژه اگر ناگهانی یا شدید باشد؛

تعریق سرد، تهوع یا احساس سبکی سر و ضعف شدید؛

غش یا کاهش سطح هوشیاری؛

بروز علائم غیرعادی و شدید که با شدت فعالیت تناسب ندارد.

سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که درد یا ناراحتی قفسه سینه، تنگی نفس و برخی علائم همراه می‌توانند از نشانه‌های سکته قلبی باشند و در چنین شرایطی دریافت فوری خدمات پزشکی اهمیت دارد. در صورت بروز علائم مشکوک قلبی حین ورزش، ادامه تمرین تصمیم درستی نیست؛ فعالیت باید متوقف و برای دریافت ارزیابی و خدمات پزشکی فوری اقدام شود.

قلب ورزشکاران هم نیازمند مراقبت است

ورزشکار بودن به معنای مصونیت کامل در برابر بیماری‌های قلبی نیست. بسیاری از ورزشکاران از آمادگی جسمانی بالایی برخوردارند، اما سابقه خانوادگی بیماری‌های قلبی، برخی بیماری‌های زمینه‌ای یا عوامل خطر ممکن است بدون علامت آشکار وجود داشته باشند.

به همین دلیل، شرح حال پزشکی دقیق، توجه به سابقه خانوادگی، بررسی علائم احتمالی و انجام ارزیابی‌های لازم در مواردی که از نظر پزشکی ضرورت دارد، بخشی از رویکرد مسئولانه به سلامت ورزشکار محسوب می‌شود.

ورزشکار نیز باید تغییرات غیرعادی بدن خود را جدی بگیرد. درد قفسه سینه هنگام فعالیت، تنگی نفس غیرمتعارف، غش، احساس سبکی سر شدید یا کاهش غیرعادی تحمل فعالیت، علائمی نیستند که صرفاً با عنوان «فشار تمرین» نادیده گرفته شوند.

برای داشتن قلبی سالم چه کنیم؟

حفظ سلامت قلب حاصل یک اقدام مقطعی نیست؛ بلکه نتیجه مجموعه‌ای از انتخاب‌های روزانه است. فعالیت بدنی منظم، پرهیز از مصرف دخانیات، برخورداری از رژیم غذایی متنوع و متعادل با مصرف مناسب میوه و سبزی و محدود کردن نمک و چربی‌های ناسالم، کنترل وزن و پیگیری فشار خون، قند و چربی خون از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند به کاهش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی کمک کنند. نکته مهم این است که برای سلامت قلب، لزوماً نیازی نیست همه افراد ورزشکار حرفه‌ای باشند. هر میزان فعالیت بدنی بهتر از بی‌تحرکی است و افزایش تدریجی فعالیت روزانه می‌تواند آغاز یک تغییر مهم باشد. سازمان جهانی بهداشت نیز بر این اصل تأکید دارد که تمام اشکال فعالیت بدنی اهمیت دارند و فعالیت می‌تواند در قالب ورزش، پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری، جابه‌جایی روزانه یا فعالیت‌های معمول زندگی انجام شود.

روز جهانی قلب؛ فرصتی برای یک تصمیم ساده اما مهم

روز جهانی قلب یادآوری می‌کند که پیشگیری از بسیاری از بیماری‌های قلبی از سال‌ها قبل از بروز نخستین علامت آغاز می‌شود. فعال‌تر بودن، تغذیه سالم‌تر، دوری از دخانیات، شناخت عوامل خطر، انجام ارزیابی پزشکی در افراد نیازمند و جدی گرفتن علائم هشدار، مجموعه اقداماتی هستند که می‌توانند از قلب ما محافظت کنند. ورزش برای قلب مفید است؛ اما بهترین ورزش، فعالیتی است که منظم، متناسب با شرایط فرد و ایمن انجام شود.