از نهم مهرماه تا نهم آبان (برابر با ۱ الی ۳۱ اکتبر)، به‌عنوان ماه جهانی آگاهی‌بخشی سرطان پستان شناخته می‌شود؛ فرصتی برای افزایش دانش عمومی، اصلاح باورهای نادرست، تشویق افراد به توجه به نشانه‌های هشدار و حمایت از کسانی که با این بیماری زندگی می‌کنند. هدف از آگاهی‌بخشی، ایجاد ترس نیست؛ بلکه تأکید بر این پیام است که هر تغییر غیرعادی در پستان باید جدی گرفته شود و مراجعه زودهنگام می‌تواند امکان تشخیص و درمان مؤثرتر را افزایش دهد.

سرطان پستان چیست؟

سرطان پستان زمانی ایجاد می‌شود که برخی سلول‌های بافت پستان به‌صورت غیرطبیعی و کنترل‌نشده رشد کنند. این بیماری بیشتر در زنان دیده می‌شود، اما در موارد نادر ممکن است مردان را نیز درگیر کند.

افزایش سن، سابقه خانوادگی سرطان پستان یا تخمدان، برخی تغییرات ژنتیکی، اضافه‌وزن و چاقی به‌ویژه پس از یائسگی، کم‌تحرکی، مصرف دخانیات و الکل و برخی عوامل هورمونی می‌توانند احتمال ابتلا را افزایش دهند. بااین‌حال، داشتن یک یا چند عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست و بسیاری از مبتلایان نیز سابقه خانوادگی مشخصی ندارند.

علائم هشدار را بشناسیم

نشانه‌های سرطان پستان در همه افراد یکسان نیست و برخی مبتلایان ممکن است در مراحل اولیه علامت آشکاری نداشته باشند. مهم‌ترین تغییراتی که به بررسی پزشکی نیاز دارند عبارت‌اند از:

- ایجاد توده یا ناحیه سفت در پستان یا زیر بغل، به‌ویژه اگر بدون درد باشد؛

- تغییر در اندازه، شکل یا ظاهر یکی از پستان‌ها؛

- فرورفتگی، قرمزی، جمع‌شدگی یا تغییر غیرعادی پوست پستان؛

- تغییر در ظاهر یا جهت نوک پستان؛

- فرورفتگی جدید نوک پستان؛

- ترشح غیرعادی یا خونی از نوک پستان؛

- تورم زیر بغل یا ناحیه اطراف ترقوه؛

- ایجاد زخمی در پستان که بهبود پیدا نمی‌کند؛

- درد مداوم و غیرعادی در پستان یا ناحیه زیر بغل.

وجود این علائم لزوماً به معنای ابتلا به سرطان نیست؛ زیرا بسیاری از تغییرات پستان دلایل خوش‌خیم دارند. بااین‌حال، تشخیص علت آن‌ها تنها با بررسی پزشکی امکان‌پذیر است و نباید مراجعه به پزشک را به تأخیر انداخت.

آگاهی از پستان و تشخیص زودهنگام

آگاهی از وضعیت طبیعی پستان به این معناست که هر فرد شکل، ظاهر و حالت معمول پستان‌های خود را بشناسد تا بتواند تغییرات جدید را سریع‌تر تشخیص دهد. این آگاهی جایگزین معاینه پزشکی یا غربالگری نیست، اما می‌تواند به مراجعه زودهنگام کمک کند.

تشخیص زودهنگام سرطان پستان، احتمال موفقیت درمان را افزایش می‌دهد و در بسیاری از موارد امکان استفاده از روش‌های درمانی مؤثرتر و کم‌تهاجمی‌تر را فراهم می‌کند.

زمان آغاز و فاصله انجام غربالگری برای همه زنان یکسان نیست. سن، سابقه خانوادگی، شرایط ژنتیکی، بیماری‌های زمینه‌ای و میزان خطر فردی در تعیین برنامه غربالگری مؤثر هستند. بنابراین بهتر است هر فرد درباره زمان مناسب انجام ماموگرافی یا سایر بررسی‌های لازم با پزشک مشورت کند.

افرادی که سابقه خانوادگی قوی سرطان پستان یا تخمدان دارند یا در معرض خطر بیشتری قرار گرفته‌اند، ممکن است به ارزیابی زودتر و برنامه غربالگری متفاوتی نیاز داشته باشند.

نقش سبک زندگی در کاهش خطر

تمام موارد سرطان پستان قابل پیشگیری نیستند، اما اصلاح برخی عادت‌های زندگی می‌تواند به کاهش خطر ابتلا و ارتقای سلامت عمومی کمک کند. حفظ وزن مناسب، تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم، پرهیز از مصرف دخانیات و محدود کردن مصرف الکل از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه هستند.

افزایش وزن و تجمع چربی بدن، به‌ویژه پس از یائسگی، می‌تواند با افزایش خطر ابتلا به سرطان پستان همراه باشد. به همین دلیل، فعالیت بدنی همراه با تغذیه سالم، در کنترل وزن و حفظ سلامت متابولیک اهمیت دارد.

فعالیت بدنی چه نقشی دارد؟

فعالیت بدنی منظم می‌تواند از راه‌های مختلف به حفظ سلامت کمک کند؛ از جمله:

- کمک به کنترل وزن و کاهش چربی اضافی بدن؛

- بهبود سلامت قلبی‌ـ‌عروقی و تنفسی؛

- تنظیم بهتر قند خون و سوخت‌وساز بدن؛

- حفظ قدرت عضلات و استخوان‌ها؛

- کاهش اضطراب، افسردگی و خستگی؛

- افزایش کیفیت خواب و احساس توانمندی؛

- کمک به بهبود کیفیت زندگی بیماران و بهبودیافتگان.

برای بیشتر بزرگسالان، انجام فعالیت هوازی با شدت متوسط در طول هفته و قرار دادن تمرینات تقویت عضلات در برنامه توصیه می‌شود. بااین‌حال، نوع و میزان فعالیت باید با سن، سطح آمادگی جسمانی، بیماری‌های زمینه‌ای و وضعیت سلامت هر فرد تناسب داشته باشد.

افرادی که مدت زیادی کم‌تحرک بوده‌اند، بهتر است فعالیت را از زمان و شدت پایین آغاز کنند و به‌تدریج افزایش دهند. پیاده‌روی، شنا، دوچرخه‌سواری سبک و تمرینات مقاومتی کنترل‌شده می‌توانند متناسب با شرایط فرد انتخاب شوند.

ورزش در جریان درمان سرطان پستان

در گذشته به بیماران مبتلا به سرطان توصیه می‌شد بیشتر استراحت کنند، اما امروزه مشخص شده است که فعالیت بدنی متناسب و کنترل‌شده، در بسیاری از مراحل درمان می‌تواند مفید باشد.

ورزش مناسب ممکن است به کاهش خستگی ناشی از درمان، حفظ قدرت عضلانی، جلوگیری از افت شدید آمادگی جسمانی، بهبود خلق‌وخو و افزایش توانایی انجام فعالیت‌های روزمره کمک کند.

بااین‌حال، برنامه ورزشی بیمار باید با توجه به نوع درمان، شرایط جسمانی، نتایج آزمایش‌ها و عوارض احتمالی تنظیم شود. در دوره‌های جراحی، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی یا هورمون‌درمانی ممکن است لازم باشد شدت، مدت یا نوع تمرین تغییر کند.

در صورت وجود تب، عفونت، کم‌خونی شدید، ضعف غیرمعمول، سرگیجه، درد کنترل‌نشده یا سایر عوارض جدی، فعالیت ورزشی باید متوقف و وضعیت فرد توسط پزشک بررسی شود.

پس از جراحی چه نکاتی را باید رعایت کرد؟

پس از جراحی پستان، بازگشت به فعالیت بدنی باید تدریجی و مطابق نظر پزشک و تیم درمانی انجام شود. تمرینات ملایم دامنه حرکتی شانه و بازو می‌توانند به کاهش خشکی و بازیابی حرکت کمک کنند، اما انجام حرکات سنگین یا تمرینات مقاومتی نباید بدون ارزیابی تخصصی آغاز شود.

ورزشکار یا بیمار نباید به دلیل ترس از حرکت، بازو و شانه را برای مدت طولانی بی‌حرکت نگه دارد. از سوی دیگر، افزایش شتاب‌زده فشار تمرینی نیز ممکن است موجب تشدید درد یا ناراحتی شود. تعادل میان حرکت ایمن، استراحت کافی و افزایش تدریجی فعالیت اهمیت زیادی دارد.

ورزش و خطر لنف‌ادم

لنف‌ادم به تورم ناشی از تجمع مایع لنفاوی گفته می‌شود که ممکن است پس از برخی جراحی‌ها یا درمان‌های سرطان پستان در بازو، دست یا ناحیه قفسه سینه ایجاد شود.

برخلاف برخی باورهای قدیمی، انجام تمرینات مقاومتی سبک و تدریجی، در صورت رعایت اصول و نظارت متخصص، لزوماً موجب لنف‌ادم نمی‌شود. بااین‌حال، افزایش ناگهانی فشار تمرین، بی‌توجهی به علائم یا انجام فعالیت نامتناسب می‌تواند مشکل‌ساز باشد.

احساس سنگینی، تورم، سفتی پوست، کاهش دامنه حرکت یا تفاوت محسوس در اندازه دو بازو باید جدی گرفته شود. در صورت مشاهده این علائم، لازم است فعالیت متوقف و با پزشک یا متخصص توان‌بخشی مشورت شود.

بازگشت به ورزش پس از درمان

بازگشت به ورزش پس از پایان درمان باید مرحله‌به‌مرحله باشد. کاهش آمادگی جسمانی، ضعف عضلات، خستگی و نگرانی از بازگشت بیماری می‌تواند این مسیر را دشوار کند.

شروع با فعالیت‌های سبک، تعیین اهداف کوچک و قابل‌اندازه‌گیری، توجه به واکنش بدن و دریافت راهنمایی از پزشک یا متخصص پزشکی ورزشی، بازگشت ایمن‌تری را فراهم می‌کند. هدف اولیه نباید رسیدن سریع به عملکرد گذشته باشد؛ بلکه باید بر بازیابی تدریجی توان جسمانی و اعتمادبه‌نفس تمرکز شود.

سخن پایانی

سرطان پستان در صورت تشخیص زودهنگام، در بسیاری از موارد قابل درمان و کنترل است. شناخت علائم هشدار، مراجعه بدون تأخیر، پیروی از برنامه غربالگری متناسب با میزان خطر و برخورداری از درمان کامل، مهم‌ترین اقدامات در مقابله با این بیماری هستند.

فعالیت بدنی نیز در کنار سایر مؤلفه‌های سبک زندگی سالم، می‌تواند در کاهش خطر ابتلا، تحمل بهتر درمان و ارتقای کیفیت زندگی بیماران و بهبودیافتگان نقش داشته باشد. برنامه ورزشی باید متناسب با شرایط هر فرد و در صورت ابتلا یا سابقه درمان، با هماهنگی پزشک و تیم تخصصی تنظیم شود.

ماه جهانی آگاهی‌بخشی سرطان پستان یادآور این پیام است که آگاهی، تشخیص زودهنگام و اقدام به‌موقع می‌تواند نجات‌بخش باشد.