همه ما در زندگی روزمره دوستان و آشنایانی را می شناسیم که مبتلا به بیماری آسم می باشند.آیا تا به حال از خود پرسیده اید که علت این بیماری چیست.راههای جلوگیری از آن کدامند و در صورت ابتلا به این بیماری برای جلوگیری از حمله های آسم چه تدابیری باید اندیشید. در این متن بعد از تعریف آسم و علائم آن، ارتباط آسم و ورزش را شرحداده و در پایان راه های پیشگیری از حمله آسم در هنگام ورزش بیان می شود.
آسم یک بیماری التهابی مزمن راههای هوائی است که به صورت انسداد برگشت پذیر راههای هوائی خود را نشان می دهد. علائم آن به صورت تنگی نفس، سرفه، خس خس سینه می باشد و عوامل تحریک کننده آن شامل عفونت های دستگاه تنفسی سیگار کشیدن، آلرژی ها و تغییرات در درجه حرارت و آلودگی هوا می باشد.
اکثر کسانیکه دچار آسم هستند اعتقاد دارند ورزش برای آنها گزینه مناسبی نیست و برای آنها مضر می باشد، اما واقعیت چیز دیگری است و اکثر بیماران آسمی از فعالیت های فیزیکی منظم فواید زیادی می برند. بیماران آسمی که بیماری شان تحت کنترل نیست ممکن است با ورزش دچار تنگی نفس و علائم آسم شوند و لازم است این افراد از ورزش اجتناب کنند ولی بیماران آسمی که بیماری شان تحت کنترل است برای آنها ورزش پیشنهاد می شود چون باعث اثرات مطلوب زیر در آنها می شود:
1. قدرت عضلات تنفسی آنها را بالا می برد.
2. سیستم ایمنی آنها را بهبود می دهد.
3. وزن بدن را ایده آل نگه می دارد.
اگر بیماری آسم دارید و قصد انجام ورزش را دارید، حتما نکات زیر را رعایت کنید:
1. همیشه اسپری سالبوتامول را در جیب خود آماده داشته باشد.
2. باید بیماریتان تحت کنترل باشد، در صورت عدم کنترل بیماری، ورزش کردن برای شما خطرناک می باشد.
3. طبق نظر پزشک معالج تمام داروهایتان را مصرف کرده باشید.
4. گرم کردن قبل از ورزش و سرد کردن پس از ورزش را رعایت کنید. قبل از ورزش با قدم زدن، کشش عضلات و فعالیت های سبک خود را گرم کنید، بعد از اینکه ورزش تمام شد، سرد کردن را به مدت ده دقیقه انجام دهید.ورزش کردن را به طور ناگهانی متوقف نکنید. مثلاً اگر در حال دویدن بوده اید بعد از اتمام دویدن چند دقیقه پیاده روی کنید و یااگر در حال شنا بوده اید بعد از اتمام شنا چند دقیقه در آب راه بروید.
5. از عوامل تشدید کننده آسم دوری کنید. هوای سرد، سیگار کشیدن، هوای آلوده و گرد و غبار از این عوامل هستند و لازم است از آنها اجتناب شود. اگر شما سابقه آلرژی و حساسیت بهگل و گیاه و یا چمن دارید از ورزش کردن در نزدیکی آنها اجتناب کنید و در مکان دیگری به ورزش بپردازید.
• اگر خواهان ورزش در هوای سرد هستید همیشه به یاد داشته باشید که امکان تشدید علائم وجود دارد و لازم است برای جلوگیری از بروز علائم ترجیحاً یک شال گردن به همراه داشته باشید و از زیر شال گردن با بینی نفس بکشید.
• اگر در هنگام ورزش علائم شروع شد، بلافاصله ورزش کردن را متوقف کرده و از اسپری آبی ( سالبوتامول ) استفاده کنید. برای چند دقیقه در گوشه ای آرام بنشینید. اگر علائمتان برطرف شد می توانید گرم کردن را شروع کنید و کم کم به ورزش برگردید ولی اگر علائم بر طرف نشد دوباره از اسپری آبی استفاده کنید و برای بهبودی و بر طرف شدن علائم چند دقیقه منتظر بمانید. اگر باز هم علائم برطرف نشد شما احتمالاً دچار حمله آسم شده اید و لازم است در یک گوشه ای آرام بنشینید و از اسپری آبی استفاده کرده و با فوریت های پزشکی تماس بگیرید.
مکانیسم ایجاد آسم در هنگام ورزش
فرضیات گوناگونی برای توضیح مکانیسم ایجاد آسم در هنگام ورزش کردن مطرح شده است ولی فرضیه ای که عموم پزشکان آنرا قبول دارند این است که در هنگام فعالیت های ورزشی چون بدن به اکسیژن بیشتری نیاز دارد، سرعت نفس کشیدن افزایش پیدا می کند و هوا به جای عبور از بینی با دهان وارد مجاری هوایی می شود و بر روی این هوا مکانیسم گرم و مرطوب شدن که از طریق بینی انجام می شد صورت نمی گیرد. این تنفس سریع باعث تبخیر آب از مجاری هوایی و افزایش غلظت سلولی می شود که به دنبال آن یک سری از واکنش های شیمیایی شروع می شود که نتیجه آن تنگ شدن مجاری هوایی و بروز تنگی نفس و خس خس سینه می باشد.
عوامل موثر بر شروع آسم در هنگام ورزش
1. سطح کنترل آسم
2. درجه حرارت و کیفیت هوایی که در آن ورزش انجام می شود.
3. نوع ورزش، شدت و مدت زمانی که ورزش می کنیم.
به ترتیب این سه مورد را شرح می دهیم:
1. سطح کنترل آسم: اگر آسم تحت کنترل نباشد، راههای هوایی در هنگام ورزش کردن مستعد انسداد هستند چون در موارد عدم کنترل بیماری التهاب بیشتری در راههای هوایی وجود دارد و با یک محرک کوچک ممکن ا ست بیمار دچار حمله آسم شود. ورزش می تواند به عنوان محرک در این موارد عمل کند و بیمار را به حمله آسم ببرد، اگر شما دچار آسم هستید و با ورزش کردن طبق اصول و نظمی که در اوایل متن توضیح داده شد دچار تنگی نفس می شوید احتمالا بیماریتان تحت کنترل نیست و باید با پزشکتان در این مورد مشورت کنید. همچنین اگر بیماریتان تحت کنترل است ولی دچار سرما خوردگی و علائم آنفولانزا و یا عفونت تنفسی شده اید بهتر است تا فروکش کردن علائم از ورزش کردن خودداری کنید.
2. درجه حرارت و کیفیت هوایی که در آن ورزش می کنیم: اگر ورزش با عوامل تشدیدکننده ذیل همراه شود احتمال اینکه فرد بیمار دچار علائم آسم شود بیشتر می شود.
• هوای سرد
• رطوبت پائین : انجام ورزش در هنوای سرد و خشک در فصل زمستان خطرناک می باشد.
• آلودگی بالاتر از حد مجاز هوا
• عوامل تشدید کننده مانند: دود، مواد آرایشی و سیگار
• عفونت های تنفسی
• خستگی
• استرس های روحی روانی
3. نوع ورزش، شدت و مدت زمان ورزش: شما ممکن است احساس کرده باشید که تنفس در بعضی ورزش ها سخت تر می باشد. اگر آسم شما کنترل شده باشد شما باید قادر باشید که هر نوع ورزشی را انجام دهید، فقط استثنای آن رشته غواصی است که به علت خطرات بالقوه زیاد آن برای بیماران آسمی، افراد مبتلا به آسم نباید در آن رشته شرکت کنند.
در پایان تأکید می گردد اگر مبتلا به بیماری آسم هستید از ورزش کردن نترسید بلکه بایستی به ورزش روی آورید تا اثرات مطلوب آن را در زندگی خود دریابید.
دکتر وحید سبحانی- عضو هیات علمی مسئول مرکز تحقیقات فیزیولوژی ورزشی دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله و همکار هیات پزشکی ورزشی استان یزد